Macht heeft een slechte reputatie. Het woord roept beelden op van dominantie, dwang en win-verlies. Toch is macht in essentie neutraal. Het is geen daad, maar een potentie. Macht bestaat bij de gratie van perceptie: je hebt het alleen als de ander gelooft dat jij het hebt — én gelooft dat je bereid bent het te gebruiken.
Dat maakt macht fundamenteel hypothetisch. Je kunt haar niet exact meten, alleen inschatten. Precies dát zien we vandaag op het wereldtoneel, en nergens zo expliciet als in de manier waarop Donald Trump macht inzet.
Maar voordat we naar Trump kijken, eerst even terug naar de basis.
Bronnen van macht: het instrumentarium
In organisaties (en in de wereldpolitiek) zijn grofweg vijf bronnen van macht te onderscheiden:
- Legale macht – macht vanuit wetgeving, verdragen of contracten
- Beloningsmacht – de mogelijkheid om voordelen toe te kennen
- Bestraffingsmacht – het onthouden of intrekken van die voordelen
- Expertmacht – gezien worden als inhoudelijke autoriteit
- Referentiemacht – kennis van context, belangen en besluitvorming van anderen
Deze bronnen zijn altijd aanwezig. De vraag is niet of je macht hebt, maar welke machtsbron je activeert, wanneer en met welk doel. Het gebruik maken van deze bronnen van macht kun je verdelen in twee benaderingen; The power game of The Trust game. In the power game wordt legale macht, beloningsmacht en bestraffingsmacht gebruikt. In the trust game wordt beloningsmacht, expertmacht en referentiemacht gebruikt. De power game wordt normaal gesproken tactisch ingezet en de trust game strategisch.
Trump en de power game
Trump speelt vrijwel consequent de power game.
Kort termijn, transactioneel, expliciet.
- Dreigen met importtarieven (bestraffingsmacht)
- Publiekelijk belonen of afvallen van landen en leiders (belonings- en bestraffingsmacht)
- Het ter discussie stellen van verdragen en instituties (legale macht onder druk zetten)
Wat hier opvalt: Trump gebruikt macht zelden subtiel. Hij maakt haar zichtbaar, bijna tastbaar. Dat is geen toeval. Door macht te etoneren, vergroot hij de perceptie ervan. En perceptie is macht.
De wereld reageert daar dubbel op:
- Op korte termijn: beweging, aanpassing, concessies
- Op langere termijn: onzekerheid, tegenmacht, erosie van vertrouwen
Want hier zit de paradox.
Macht werkt… totdat ze vertrouwen opeet
De power game is effectief op de korte termijn. Ze dwingt snelheid af, maakt posities helder en doorbreekt patstellingen. Maar structureel en langdurig gebruik van de power game heeft een prijs: vertrouwen verdampt.
En zonder vertrouwen gebeurt er iets belangrijks:
- Partijen gaan zich indekken
- Relaties worden transactioneel
- Samenwerking verschuift naar minimale naleving
- Ecosystemen fragmenteren
Wat je ziet in de wereldpolitiek — hernieuwde blokvorming, strategische autonomie, “friendshoring” — is in feite rationeel gedrag in een omgeving waar macht onvoorspelbaar wordt ingezet. Er wordt veel gesproken over de voorzichtige reacties vanuit Europa. Dat heeft veel te maken met de onvoorspelbaarheid van de degene die de macht gebruikt, in dit geval Trump. Wat we nog weinig zien, is de het gebruik van de eigen machtsbronnen. En als dit al gebeurd, dan is dit vooral gericht op de elementen van macht die gaan over de powergame.
Van wereldpolitiek naar organisaties
Dit is niet alleen geopolitiek probleem. Dit is ook een organisatievraagstuk.
Veel organisaties herkennen het spanningsveld: welke positie neem ik in bij de samenwerking?
- Gebruik ik mijn contractuele positie?
- Zet ik druk op mijn partner?
- Dwing ik dit af, of investeer ik in relatie?
Hier komt het onderscheid tussen power game en trust game scherp naar voren. Want wanneer speel je de power game?
- In crisissituaties
- Bij acute risico’s
- Wanneer grenzen structureel worden overschreden
- Als er geen gedeeld belang (meer) is
De power game is tactisch. Ze hoort bij de korte termijn. Maar als je naar de langere termijn kijkt, en de samenwerking is nog steeds belangrijk voor je, dan heeft het (te) lang spelen van de power game, grote risico’s.
Wanneer speel je de trust game?
- Bij langdurige samenwerking
- In ecosystemen
- Bij innovatie en onzekerheid
- Wanneer waardecreatie gedeeld is
De trust game is strategisch. Ze bouwt aan de lange termijn. Dat betekent daarom dat je moet investeren in de machtsbronnen die bij de trust game horen; expertisemacht en referentiemacht.
De echte les: macht verschuift van keten naar ecosysteem
In traditionele ketens optimaliseert iedereen zijn eigen positie. Macht wordt dan vaak ingezet via:
- Legale macht
- Belonings- en bestraffingsmacht
Dus het gebruik van de power game.
In ecosystemen ligt dat fundamenteel anders. Daar draait het om maximale totale waardecreatie. Dat vraagt om andere machtsbronnen:
- Expertmacht als kroonjuweel
- Referentiemacht als verbindend vermogen
Opvallend genoeg zijn dit precies de machtsbronnen die Trump nauwelijks cultiveert en die organisaties vaak onderschatten.
Wat organisaties kunnen leren van deze tijd
- Macht is altijd aanwezig — ontken haar niet
Naïef leiderschap is net zo gevaarlijk als autoritair leiderschap. - Maak een bewuste keuze tussen power en trust
Niet moreel, maar strategisch. - Gebruik harde macht spaarzaam en voorspelbaar
Onvoorspelbaarheid vergroot angst, niet effectiviteit. - Koester expert- en referentiemacht
Dit zijn de enige machtsbronnen die sterker worden door gebruik. - Langdurige power games creëren tegenmacht
In politiek én in organisaties.
Tot slot
Trump laat ons zien dat macht werkt maar ook wat er gebeurt als je haar te vaak, te zichtbaar en te eenzijdig inzet. Macht zonder vertrouwen leidt tot gehoorzaamheid, niet tot commitment.
En precies daar ligt de uitdaging voor organisaties vandaag:
niet kiezen tussen macht of vertrouwen, maar begrijpen wanneer welke game te spelen en wanneer te stoppen.
